Houdbaarheid van de zorg

Dossier / bijgewerkt: 21 juli 2025

Morele stress in tijden van schaarste

"Wat als je niet de zorg kunt bieden die je nodig vindt?"

Morele stress bij artsen

Morele stress is het wrange gevoel dat je ervaart wanneer je weet wat 'het goede is om te doen', maar dit niet kan uitvoeren. Morele stress ontstaat als er een discrepantie is tussen je overtuiging en je handelen. Dit kan frustratie en machteloosheid veroorzaken en zelfs leiden tot het verlaten van de zorg.

Artsen ervaren toenemende morele stress door schaarste in de zorg. De solidariteit in ons zorgstelsel staat onder druk door een tekort aan personeel en middelen. Dit leidt soms tot situaties waarin 'de goede zorg' volgens het moreel kompas van artsen niet haalbaar is. De KNMG heeft de afgelopen maanden een inventarisatie gedaan naar morele stress onder artsen, specifiek in de context van schaarste. Artsen deelden hun ervaringen in focusgroepen, en de KNMG sprak met diverse experts op het gebied van morele stress.

"Ik ervaar stress als een nieuwe patiënt zich meldt aan de balie in de huisartsenpraktijk, terwijl we vol zitten."

Morele stress in de context van schaarste

Artsen ervaren vaak morele stress als gevolg van verschillende maatschappelijke ontwikkelingen. Een te maakbaar beeld van ziekte en gezondheid en ongelijke toegang tot zorg dragen hieraan bij. Daarnaast missen artsen soms een gezamenlijke verantwoordelijkheid, solidariteit en vertrouwen tussen verschillende partijen.

Artsen beschrijven dat zij morele stress in de spreekkamer ervaren doordat er óf geen keuzes gemaakt worden óf dat er willekeurige en onrechtvaardige keuzes gemaakt worden waar zij niet bij betrokken worden. In beide gevallen komen uiteindelijk die (behandel)keuzes terug in de spreekkamer van de individuele arts, waar dit voor ethische dilemma’s en morele stress zorgt. Dit onderstreept de noodzaak om deze keuzes in tijden van schaarste zo zorgvuldig en rechtvaardig mogelijk te maken.

"Ik heb te weinig tijd om een goed gesprek te voeren met een patiënt over waarom sommige diagnostiek niet te doen."

Morele veerkracht

Morele stress is niet alleen maar schadelijk. Het ervaren van morele stress als arts, laat zien dat je ergens om geeft. Het kan zorgen voor (hernieuwde) betrokkenheid en artsen aanzetten tot actie en verbetering van de zorg. Dit heet morele veerkracht. Pas wanneer de morele stress steeds terugkeert en niet goed verwerkt wordt, wordt het moeilijker om er mee om te gaan. Een opeenstapeling van onverwerkte morele stress kan leiden tot frustratie, machteloosheid en het verlaten van de zorg.

"Ik ervaar stress, maar ik herken niet altijd dat het morele stress is."

Omgaan met morele stress

Herkennen, erkennen en bespreekbaar maken van morele stress zijn belangrijke onderdelen van het verminderen ervan. Belangrijk hierbij is:

• Herkennen en erkennen. Herken morele stress bij jezelf of collega's, en erken de impact ervan.

• Morele stress bespreekbaar maken. Elke zorgorganisatie moet ruimte, tijd en structuur bieden om morele stress te bespreken. Dit kan zowel informeel als formeel, bijvoorbeeld tijdens reflectie- en intervisiemomenten met collega's. Deel je ervaringen en zoek steun bij elkaar. Je vindt op deze pagina tools om morele stress te bespreken.

• Morele veerkracht ontwikkelen. Morele veerkracht ontwikkel je niet alleen tijdens moeilijke momenten. Het is belangrijk dat je in de opleiding geneeskunde en vervolgopleidingen ruimte krijgt om je kennis, vaardigheden en competenties op dit gebied op te bouwen. Zo leer je morele stress beter herkennen, bespreken en ermee omgaan.

• Maatschappelijk debat voeren. Maatschappelijke ontwikkelingen die bijdragen aan morele stress, zoals een te maakbaar beeld van gezondheid en ongelijke toegang tot zorg, moeten worden besproken in het publieke debat.

• Nuanceren en positieve focus. Morele stress volledig uitbannen is niet wenselijk. Een bepaalde mate van morele stress kan juist positief zijn, omdat het betrokkenheid en zorgvuldigheid laat zien. Ben je ook bewust van de positieve kanten ervan.

• Kwetsbaarheid tonen. Aarzelen over de juiste keuze is menselijk. Toon je kwetsbaarheid, dat wordt gewaardeerd en laat zien dat je betrokken bent bij je werk en patiënten.

Bovenstaande aandachtspunten kunnen artsen helpen bij het omgaan met morele stress. Dit betekent niet dat de oplossing (enkel) bij het individu ligt. De KNMG erkent de druk op artsen en de negatieve gevolgen van morele stress als gevolg van schaarste in de zorg. De KNMG roept werkgevers dan ook op om tijd en ruimte vrij te maken voor het bespreken van morele stress en vraagt aandacht voor de bredere maatschappelijke ontwikkelingen die deze toename in morele stress veroorzaken.

"We hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid om de zorg draaiend te houden."

KNMG nieuws en columns