Delen via

Zelfbeschikking

Patiënten willen soms de regie houden over hun eigen levenseinde. Daarom stellen ze bijvoorbeeld een wilsverklaring op of zien zij bewust af van eten en drinken. Op deze pagina vind je handreikingen om patiënten daarbij te begeleiden met informatie en de juiste zorg. Ook lees je hier de visie van de KNMG op het initiatiefwetsvoorstel ‘voltooid leven’ dat moet regelen dat ouderen die niet ernstig ziek zijn, hulp bij zelfdoding kunnen krijgen van een levenseindebegeleider.

Praktijkdilemma's

  • Mag ik als behandelend arts een geneeskundige verklaring verstrekken bij een verzoek om mentorschap?

    Casus

    “Een familielid van één van mijn patiënten vroeg mij om schriftelijk te verklaren dat bij mijn cliënt sprake is van ernstige psychische problematiek en een verslaving aan alcohol en drugs. De geneeskundige verklaring is nodig in verband met een verzoek om mentorschap, dat het familielid bij de rechtbank heeft ingediend. Mag ik als behandelend psychiater aan dit verzoek meewerken?”

    Advies

    De KNMG-richtlijn Omgaan met medische gegevens schrijft voor dat een behandelend arts geen geneeskundige verklaring mag verstrekken met een waardeoordeel over eigen patiënten. De KNMG hanteert dit uitgangspunt, omdat een arts moeilijk onbevooroordeelde conclusies en oordelen kan geven over een patiënt met wie hij ook een (vertrouwens)relatie heeft. Daar komt bij dat niet alle artsen bekend zijn met de normen en criteria die gelden voor een curatelestelling, en dus de specifieke deskundigheid mist voor een dergelijke beoordeling. Een verwijt van subjectiviteit is snel geuit; het is voor de arts lastig om zich daar behoorlijk tegen te verdedigen.

    Hulpmiddel

    In procedures waarin wordt verzocht tot het instellen van mentorschap, bewind of curatele van patiënten, vraagt de rechtbank vaak om een geneeskundige verklaring. De rechter wil graag over zo’n verklaring beschikken om het verzoek goed te kunnen beoordelen. Een geneeskundige verklaring is echter geen wettelijk vereiste; de verklaring dient als hulpmiddel voor de kantonrechter die over de aanvraag moet beslissen.

    Onafhankelijke arts

    Voor die geneeskundige verklaring benaderen familieleden vaak de behandelend arts van hun naaste. Meestal vraagt men de behandelend arts om het afgeven van een verklaring met daarin het oordeel dat de patiënt - gedeeltelijk of tijdelijk of fluctuerend - wilsonbekwaam is als gevolg van bijvoorbeeld psychische problematiek of een verslaving. Volgens de KNMG-richtlijn Omgaan met medische gegevens kan een dergelijke verklaring echter alleen door een onafhankelijke arts, die deskundig is op het gebied van het beoordelen van wilsbekwaamheid, worden afgegeven. De behandelaar mag wel feitelijke medische informatie uit het dossier verstrekken, bijvoorbeeld een gestelde diagnose. Hiervoor is de toestemming van de patiënt vereist. Voor beoordelingen dient de behandelend arts de vraagsteller aan te bevelen een onafhankelijk arts te raadplegen.


  • Wat is de rol van de arts bij bewust afzien van eten en drinken?

    Mag ik mijn patiënt voorstellen om te stoppen met eten en drinken om zo de dood te bespoedigen?

    Casus 

    Een huisarts heeft vele gesprekken met een 73-jarige patiënt, die aangeeft niet verder te willen leven en uiteindelijk euthanasie vraagt. De huisarts heeft de euthanasiewens onderzocht, maar komt tot de conclusie dat het euthanasieverzoek niet kan worden ingewilligd, omdat niet aan alle  zorgvuldigheidseisen voor euthanasie is voldaan. Toch wil de huisarts haar patiënte verder ondersteunen. De huisarts vraagt zich af: “Mag ik mijn patiënt nu voorstellen om te stoppen met eten en drinken om zo de dood  te bespoedigen?”

    Advies

    Ja, u mag dit voorstellen aan uw patiënt.

    Het bewust afzien van eten en drinken om zo het levenseinde te bespoedigen is een keuze die een patiënt zelf maakt. Het is daarbij wel belangrijk om eerst iemands doodswens goed uit te vragen. Zoals in bovenstaande casus, waarbij niet aan de eisen voor euthanasie is voldaan, maar waarbij u ziet dat iemand echt dood wil, mag u haar attenderen op deze mogelijkheid. Vervolgens dient u de patiënt hierbij wel goed te begeleiden. Een patiënt die bewust afziet van eten en drinken om sneller te sterven, heeft namelijk recht op passende zorg.

    Toelichting

    Iedereen kan en mag  bewust afzien van eten en drinken om de dood te bespoedigen. Daarvoor is geen overleg met of toestemming van een arts nodig. Het is een besluit van de patiënt.  Maar dat besluit is ingrijpend, voor zowel de patiënt zelf, als zijn naasten. Het vraagt dan ook om goede samenwerking en zorgvuldige communicatie tussen hulpverleners, patiënten en naasten, die in dit proces vaak een intensieve rol vervullen. Bovenal heeft u als arts de taak adequate begeleiding en zorg te bieden.

    Bewust afzien van eten en drinken wordt niet gezien als een niet-natuurlijke dood als gevolg van zelfdoding, maar is een natuurlijke dood. Vergelijk het maar met het weigeren van antibiotica of chemotherapie; het is niet een actieve handeling, maar je laat juist iets. Iedere arts heeft de professionele plicht om het gesprek aan te gaan, wanneer de patiënt ter sprake brengt dat hij overweegt af te zien van eten en drinken. Daarnaast kan de arts het zelf ook ter sprake brengen (zoals in bovenstaande casus). Wel moet u zich realiseren dat bewust afzien van eten en drinken om de dood te bespoedigen wordt afgeraden bij patiënten die jonger dan 60 jaar zijn én waarbij tevens geen sprake is van een levensbedreigende ziekte.

    Adequate begeleiding en zorg gedurende dit proces heeft tot doel het verzachten van complicaties (en het daarmee gepaarde lijden) van de patiënt en het ondersteunen van de naasten.  Het is belangrijk om hierover goede afspraken te maken met alle betrokkenen. Een patiënt die gestopt is met eten en drinken kan bijvoorbeeld  in een delier raken en dan (onbewust) vragen om drinken. Dit kan erg moeilijk zijn voor de naasten, maar het is belangrijk om hier in de voorbereidende fase al afspraken over te maken, zodat u hier op terug kunt vallen.

    Meer informatie over het begeleiden van patiënten bij het bewust afzien van eten en drinken is te lezen in het webdossier ‘Bewust afzien van eten en drinken’ en de praktische handreiking ‘Zorg voor mensen die bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen’. Deze handreiking gaat niet in op de vraag óf bewust afzien van eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen een goede weg is. Het is een weg die mensen kúnnen kiezen om te sterven. De handreiking biedt hierbij praktische handvatten.

    Zie ook:

  • Terminale patiënt laten opnemen?

    Casus: vraag van een huisarts

    Bij een 79-jarige patiënt van mij is een gemetastaseerd coloncarcinoom geconstateerd. Hij wil geen behandeling meer; bij eerdere operaties heeft hij veel van zijn conditie moeten inleveren. We hebben afgesproken om alleen nog palliatief te behandelen. Nu ontwikkelt hij acuut een ileus en is niet meer aanspreekbaar. Een operatie kan zijn leven mogelijk enige tijd rekken, anders zal hij op korte termijn overlijden. De dochter dringt aan op een operatie. Moet ik de patiënt laten opnemen?

    Antwoord KNMG Artseninfolijn

    Als de patiënt opname in een ziekenhuis expliciet heeft geweigerd, dan dient u deze weigering te respecteren, ook als de patiënt niet meer aanspreekbaar is. Dit geldt ook als u zelf meent dat een operatie nog medisch zinvol zou zijn. Een behandelweigering is immers geen advies aan de arts, maar een bindend voorschrift. Voorwaarde is wel dat de patiënt goed is voorgelicht over zijn situatie, dat de weigering ondubbelzinnig is en dat de patiënt de consequenties van de behandelweigering goed heeft begrepen. U moet de weigering duidelijk in het dossier aantekenen. Eventueel kan de patiënt een weigering ook vastleggen in een schriftelijke wilsverklaring.

    Om discussies met familieleden in dergelijke crisissituaties te voorkomen, is het van belang dat artsen en patiënten tijdig het gesprek aangaan over het overlijden, bij voorkeur in aanwezigheid van naasten. De naasten worden zo betrokken bij het besluit en zullen dat ook gemakkelijker kunnen accepteren. De KNMG-handreiking 'Tijdig praten over het overlijden' kan bij zo’n gesprek behulpzaam zijn. Een dossieraantekening of een wilsverklaring kan de arts extra zekerheid bieden.

    Medisch zinloos handelen
    Als met de patiënt niets is afgesproken, moet de arts zich afvragen of opname in het ziekenhuis in het belang is van de patiënt. Is een operatie medisch zinvol? Draagt een operatie bij aan de kwaliteit van leven? Draagt deze operatie bij aan de instandhouding of verbetering van de medische conditie van de patiënt? Is er een redelijke verhouding tussen de belasting en het doel van de behandeling? Bij deze vragen gaat het niet om de leeftijd van de patiënt, maar om diens medische toestand voor en na de ingreep, de belasting van de ingreep en op welke termijn de patiënt er baat bij heeft. Bij twijfel kan hierover overlegd worden met de patiënt of de familie. De arts maakt echter altijd een afweging op medisch professionele gronden en kan niet gedwongen worden in te gaan op een verzoek van wie dan ook.

    Overdracht
    Het komt regelmatig voor dat tussen arts en patiënt heldere afspraken zijn gemaakt, maar dat deze afspraken niet goed zijn vastgelegd in het dossier of overgedragen tussen behandelaren. De waarnemer die de patiënt in de ANW-uren ziet, stuurt de patiënt bij twijfel dan toch in, omdat hij de medische situatie van de patiënt niet kent en geen weet heeft van eventuele afspraken. Om dergelijke overbehandeling in de laatste levensfase te voorkomen is het van groot belang dat de arts de afspraken vastlegt in het dossier en deze aan derden, zoals de huisartsenpost, bekend maakt. 

Gerelateerde documenten

Delen via

Terug naar boven
Uw browser wordt niet ondersteund. Sommige functies van deze site werken mogelijk niet correct. Wij adviseren u een andere browser te gebruiken.
Akkoord Cookie instellingen aanpassen

KNMG.nl maakt gebruik van cookies voor optimale werking van de site, kwaliteitsverbetering door geanonimiseerde analyse van het gebruik, tonen van multimedia en voor de inschrijfmogelijkheid voor onze mailings. Door verder gebruik te maken van deze website gaat u hiermee akkoord. U kunt uw toestemming altijd intrekken via 'Cookie instellingen aanpassen'. Voor meer informatie over cookies zie onze privacyverklaring.